Giữa dòng chảy huyền ảo của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, một câu kinh điển đã khắc sâu vào tâm khảm người mộ điệu: “Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn”. Bộ tứ bất hủ này – Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn – chính là những bậc thầy vĩ đại, những cây đại thụ sừng sững, đã nâng niu, chắt chiu tinh hoa Đông – Tây, hòa quyện hồn cốt dân tộc vào ngôn ngữ hội họa hiện đại, để nền mỹ thuật Việt Nam vươn mình tỏa sáng rực rỡ trên bản đồ nghệ thuật nhân loại.
Họ không chỉ là họa sĩ – họ là những thi nhân của màu sắc, những triết gia của ánh sáng, những người khai phá đã biến chất liệu dân gian thành kiệt tác bất tử, biến vẻ đẹp đời thường thành biểu tượng vĩnh cửu. Mỗi nét cọ của họ là một nhịp đập của linh hồn Việt, thấm đẫm thi ca, nhân văn và khát vọng tự do sáng tạo.
Nguyễn Gia Trí – “Nhất Trí” – Cha Đẻ Sơn Mài Tân Thời, Đại Thụ Vĩ Đại Nhất Mỹ Thuật Việt
Nguyễn Gia Trí (1908 – 1993) – bậc thầy được tôn vinh là “cây đại thụ lớn nhất” của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, người đã tái sinh nghệ thuật sơn mài từ lớp vỏ trang trí cổ truyền thành ngôn ngữ hội họa đỉnh cao, lộng lẫy và huyền ảo.
Với bàn tay tài hoa hiếm có, ông kết hợp kỹ thuật khắc in phương Tây vào lớp sơn mài truyền thống, tạo nên những đường nét thanh thoát, cấu trúc tinh xảo, ánh sáng lung linh như pha lê, mang đậm bản sắc Á Đông mà vẫn thấm đẫm hơi thở hiện đại. Tranh ông như những bài thơ dài bằng màu sắc, nơi ánh sáng và bóng tối giao hòa, gợi lên vẻ đẹp mộng mơ, thơ mộng, sâu lắng của tâm hồn Việt.
- Thiếu nữ trong vườn – biểu tượng của sự thanh tao, duyên dáng bất diệt.
- Vườn xuân Trung Nam Bắc – tuyệt tác sơn mài đồ sộ ghép từ chín tấm ván, mất gần hai thập kỷ miệt mài, được công nhận là Bảo vật Quốc gia, di sản vĩ đại cuối đời, minh chứng cho tài năng siêu việt và lòng say mê vô bờ của bậc thầy sơn mài.
Tô Ngọc Vân – “Nhì Vân” – Tiên Phong Sơn Dầu, Người Ca Ngợi Vẻ Đẹp Thiếu Nữ Việt Nam
Tô Ngọc Vân (1906 – 1954) – vị Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, người mở lối cho sơn dầu hội họa Việt, mang đến luồng gió mới rực rỡ, tươi trẻ, đầy cảm xúc.
Tranh ông là lời ca ngợi dịu dàng nhất về vẻ đẹp người phụ nữ Việt: duyên dáng, trong sáng, thanh thoát. Những đường nét mềm mại, ánh sáng tinh tế, màu sắc tươi tắn như vàng cam, xanh ngọc, hồng phớt… đã khắc họa nên hình ảnh thiếu nữ Hà Thành – biểu tượng của sự thuần khiết, trữ tình và sức sống mãnh liệt.
Kiệt tác kinh điển:
- Thiếu nữ bên hoa huệ (1943, sơn dầu) – tuyệt tác bất hủ, chân dung thiếu nữ áo dài trắng nghiêng đầu bên lọ hoa huệ trắng tinh khôi, biểu tượng của sự trong sáng, thanh cao, được xem là một trong những bức tranh tiêu biểu nhất mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.
- Hai thiếu nữ và em bé – Bảo vật Quốc gia (2013), hiện trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, minh chứng cho tài năng vượt bậc và tình yêu sâu đậm dành cho vẻ đẹp dân tộc.
Nguyễn Tường Lân – “Tam Lân” – Thiên Tài Màu Sắc Nguyên Chất, Phóng Khoáng & Trừu Tượng Hóa
Nguyễn Tường Lân (1906 – 1946) – bậc thầy hiếm có trong việc sử dụng màu nguyên chất một cách hài hòa, giản dị mà nhã nhặn, tượng trưng, hư ảo. Ông thuần thục sơn dầu, sơn mài, tranh lụa, khắc gỗ… nhưng đặc biệt nổi bật từ thập niên 1940 với nét bút phóng khoáng, vệt màu lớn, hướng tới trừu tượng hóa đầy cảm xúc.
Dù số lượng tác phẩm của Nguyễn Tường Lân còn sót lại khiêm tốn do số phận ngắn ngủi, mỗi bức tranh của ông vẫn là minh chứng cho tài năng kỳ vĩ, nơi màu sắc kể những câu chuyện sâu lắng về nội tâm, về cuộc sống và tinh thần phương Đông.
Kiệt tác tiêu biểu:
- Đôi bạn – giàu cảm xúc, tinh tế trong phối màu và bố cục.
- Hiện vẻ hoa, Chợ miền núi – những tuyệt tác tranh lụa thuần Á Đông, thể hiện chiều sâu tâm hồn và sự nhạy cảm nghệ thuật hiếm có.
Trần Văn Cẩn – “Tứ Cẩn” – Người Mang Tâm Hồn Nhân Văn Sâu Sắc Vào Sơn Mài & Sơn Dầu
Trần Văn Cẩn (1910 – 1994) – Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Việt Nam suốt 15 năm (từ 1954), là họa sĩ giàu tính nhân văn, nhạy cảm và đôn hậu. Ông tiên phong thử nghiệm, nâng tầm sơn mài thành chất liệu hội họa mang đặc trưng dân tộc, đồng thời để lại dấu ấn sâu đậm với sơn dầu.
Tranh Trần Văn Cẩn chân thực, nhẹ nhàng, giàu chất thơ, luôn hướng tới vẻ đẹp thuần khiết của con người, của đời sống thường nhật mà thiêng liêng.
Kiệt tác bất hủ:
- Em Thúy (1944, sơn dầu) – đỉnh cao hội họa Việt Nam, chân dung thiếu nữ thơ ngây, trong sáng, được công nhận là Bảo vật Quốc gia, biểu tượng vĩnh cửu của vẻ đẹp Việt.
- Gội đầu – tác phẩm giàu nhân văn, gợi lên vẻ đẹp đời thường thiêng liêng, giản dị mà sâu lắng.
Bộ tứ huyền thoại “Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn” không chỉ là bốn tên tuổi – mà là bốn cột trụ vĩ đại, bốn nguồn cảm hứng bất tận, bốn tiếng ca tự tôn về bản sắc dân tộc. Họ đã kết tinh tinh hoa truyền thống Á Đông với tinh thần hiện đại phương Tây, đưa hội họa Việt Nam từ bóng tối thuộc địa vươn tới ánh sáng tự do sáng tạo.
Những kiệt tác của họ không chỉ để chiêm ngưỡng – mà để thấm thía, để rung động, để lưu truyền như di sản thiêng liêng, bất diệt của dân tộc Việt Nam.
Nơi nghệ thuật không chỉ là màu sắc, mà là linh hồn dân tộc vượt qua thời gian, mãi mãi tỏa sáng.
