Giới thiệu tổng quan về họa sĩ Gerhard Richter
Trong nền nghệ thuật đương đại toàn cầu, Gerhard Richter được công nhận là một trong những tượng đài sống vĩ đại nhất. Xuất hiện vào nửa sau thế kỷ 20, ông đã định nghĩa lại ranh giới của hội họa trong kỷ nguyên mà nhiếp ảnh và công nghệ số bùng nổ. Sự độc đáo của họa sĩ Gerhard Richter nằm ở chỗ ông từ chối gắn chặt bản thân vào một phong cách cố định. Ông chuyển dịch không ngừng giữa chủ nghĩa hiện thực cực đoan và trường phái trừu tượng thuần túy.
Các tác phẩm của Gerhard Richter không chỉ là những thể nghiệm thị giác đỉnh cao mà còn là những suy tư sâu sắc về lịch sử, ký ức và căn tính của nước Đức hậu chiến. Đối với người yêu nghệ thuật đương đại Đức, Richter chính là chiếc cầu nối hoàn hảo giữa kỹ thuật hội họa truyền thống và tư duy triết học hiện đại. Các cuộc đấu giá quốc tế liên tục chứng kiến những bức tranh triệu đô của ông được săn đón, khẳng định vị thế độc tôn của ông trên thị trường nghệ thuật toàn cầu.
Tiểu sử Gerhard Richter: Từ vùng Đông Đức đến bức tường Berlin
Thời thơ ấu đầy biến động dưới chế độ phát xít
Gerhard Richter sinh ngày 9 tháng 2 năm 1932 tại Dresden, Đức, ngay trước khi chế độ Đức Quốc Xã lên nắm quyền. Tuổi thơ của ông bao phủ bởi bóng tối của Thế chiến II và những bi kịch gia đình sâu sắc. Một trong những vết thương lớn nhất ảnh hưởng đến tư duy nghệ thuật sau này của ông là cái chết của người cô Marianne. Cô bị sát hại trong chương trình eugenics (trợ tử) tàn bạo của Nazi vì bị chẩn đoán mắc bệnh tâm thần. Cha ông, một giáo viên, cũng bị cuốn vào guồng quay chiến tranh và trở về trong sự sụp đổ cả về thể xác lẫn tinh thần. Những ký ức vụn vỡ, đầy mâu thuẫn này đã gieo vào lòng Richter một sự hoài nghi sâu sắc đối với mọi hệ tư tưởng tuyệt đối.
Cuộc đào thoát lịch sử sang Tây Đức năm 1961
Năm 1951, Richter theo học tại Học viện Mỹ thuật Dresden danh tiếng. Tại đây, ông được đào tạo bài bản về kỹ thuật vẽ tranh bích họa theo trường phái Chủ nghĩa Hiện thực Xã hội (Socialist Realism) dưới chính thể Đông Đức. Mặc dù làm chủ các kỹ thuật tạo hình hàn lâm, Richter luôn cảm thấy bị ngột ngạt bởi sự kiểm duyệt và định hướng chính trị của nghệ thuật nhà nước.
Tháng 3 năm 1961, chỉ hai tháng trước khi Bức tường Berlin chính thức dựng lên, Gerhard Richter cùng vợ đã thực hiện một quyết định thay đổi định mệnh: đào thoát sang Tây Đức. Ông bỏ lại toàn bộ các tác phẩm thời kỳ đầu của mình tại Dresden. Khi đặt chân đến Düsseldorf ở tuổi 29, Richter bắt đầu lại từ con số không, tái định hình hoàn toàn tư duy sáng tác tại Học viện Nghệ thuật Düsseldorf (Kunstakademie Düsseldorf) – nơi ông tiếp cận với làn sóng nghệ thuật tự do và tiên phong của phương Tây.
Sự nghiệp nghệ thuật của Gerhard Richter: Bậc thầy của sự đa dạng
Phong cách Photo-realism (Hiện thực nhiếp ảnh) và kỹ thuật làm mờ (Blur)
Khi sang Tây Đức, Richter bị choáng ngợp bởi sự bùng nổ của truyền thông và hình ảnh đại chúng. Thay vì chối bỏ nhiếp ảnh, ông quyết định biến nó thành chất liệu cho hội họa. Từ năm 1962, ông bắt đầu dự án Photo-realism độc nhất vô nhị. Ông chọn những bức ảnh từ báo chí, album gia đình, hoặc phong cảnh, chiếu chúng lên canvas và vẽ lại một cách chính xác từng chi tiết.
Tuy nhiên, điểm mấu chốt tạo nên thương hiệu của họa sĩ Gerhard Richter chính là kỹ thuật làm mờ (the blur effect). Khi lớp sơn còn ướt, ông dùng một chiếc cọ mềm hoặc chổi gạt nhẹ qua bề mặt tranh.
“Tôi làm mờ mọi thứ để khiến mọi thứ trở nên bình đẳng, quan trọng như nhau và không quan trọng như nhau.” — Gerhard Richter.
Kỹ thuật này tạo ra một khoảng cách thẩm mỹ, khiến người xem hoài nghi về độ chân thực của bức ảnh gốc, biến một khoảnh khắc cụ thể thành một ký ức nhòe mờ, mang tính phổ quát. Toàn bộ các tư liệu ảnh này được ông tập hợp trong kho lưu trữ đồ sộ mang tên Atlas, một công trình nghiên cứu thị giác kéo dài nhiều thập kỷ.
Trào lưu Chủ nghĩa Hiện thực Tư bản (Capitalist Realism)
Trong những năm 1960 tại Düsseldorf, Gerhard Richter cùng các nghệ sĩ đồng điệu như Sigmar Polke và Konrad Lueg đã thành lập một phong trào nghệ thuật ngắn hạn nhưng có sức ảnh hưởng lớn mang tên Chủ nghĩa Hiện thực Tư bản (Capitalist Realism). Đây là câu trả lời của nghệ thuật đương đại Đức đối với phong trào Pop Art của Mỹ. Tuy nhiên, thay vì ca tụng sự thịnh vượng và chủ nghĩa tiêu dùng một cách hào nhoáng, nhóm nghệ sĩ Đức sử dụng sự châm biếm, mỉa mai để phản ánh lối sống rập khuôn, sự hời hợt của xã hội tư bản phương Tây thời kỳ kinh tế thần kỳ (Wirtschaftswunder), đồng thời gián tiếp nhắc nhở về quá khứ bất ổn của đất nước.
Bước chuyển mình sang Tranh trừu tượng Gerhard Richter và kỹ thuật Squeegee
Từ cuối thập niên 1970 và bùng nổ vào thập niên 1980, Richter thực hiện một bước ngoặt ngoạn mục khi dấn thân vào thế giới của tranh trừu tượng thuần túy (Abstraktes Bild). Ông từ bỏ những chiếc cọ truyền thống để phát minh ra một công cụ đặc biệt: chiếc cây gạt sơn (squeegee) khổng lồ làm bằng gỗ hoặc kim loại có bọc cao su.
Quy trình sáng tạo một bức tranh trừu tượng Gerhard Richter diễn ra như một buổi trình diễn của các lực lượng vật lý:
Lớp nền: Ông sơn những mảng màu thô, có cấu trúc rõ ràng lên vải canvas.
Sử dụng Squeegee: Richter đổ các lớp sơn dầu nguyên chất lên bề mặt, sau đó dùng cây gạt kéo mạnh theo chiều ngang hoặc chiều dọc.
Hiệu ứng chồng lấp: Áp lực từ cây gạt làm xước, bong tróc và hòa trộn các lớp màu cũ và mới lại với nhau một cách ngẫu nhiên.
Quá trình này được lặp đi lặp lại hàng chục lần trong nhiều tháng. Kết quả là những bức tranh có bề mặt dày đặc, đa tầng, nơi sự kiểm duyệt mang tính lý trí của người nghệ sĩ bị phá vỡ bởi tính ngẫu nhiên của chất liệu.
Các tác phẩm của Gerhard Richter tiêu biểu và đắt giá nhất
Bức tranh Tisch (Cái bàn – 1962)
Bức tranh Tisch sở hữu một vị trí trang trọng: Đây là tác phẩm mang số hiệu “1” (Catalog Raisonné No. 1) trong danh mục tra cứu chính thức do chính Richter thiết lập. Được vẽ lại từ một bức ảnh cắt từ tạp chí kiến trúc thiết kế, bức tranh mô tả một chiếc bàn hiện đại theo phong cách tối giản. Ngay sau khi hoàn thành, Richter cảm thấy bức vẽ quá hoàn hảo và mang tính minh họa. Ông đã dùng sơn xám gạt một đường thô bạo ngay chính giữa bức tranh. Hành động “phá hủy” này chính là tuyên ngôn khai sinh ra kỹ thuật làm mờ biểu tượng của ông.
Tác phẩm Ema (Nude on a Staircase – 1966)
Ema là một trong những kiệt tác Photo-realism đời đầu xuất sắc nhất của Richter. Bức tranh vẽ người vợ đầu tiên của ông, Marianne “Ema” Eufinger, đang khỏa thân bước xuống cầu thang. Đây là một sự đối thoại trực diện mang tính giễu nhại với bức tranh lập thể kinh điển Nude Descending a Staircase, No. 2 (1912) của Marcel Duchamp. Trong khi Duchamp phân rã chuyển động thành các hình khối hình học khô khan, Richter lại dùng kỹ thuật làm mờ bằng cọ lông mịn để biến cơ thể con người thành một vầng hào quang mềm mại, mang vẻ đẹp huyền ảo như một thước phim điện ảnh quay chậm.
Loạt tranh mang tính lịch sử: 18 Oktober 1977
Được sáng tác vào năm 1988, loạt tranh 18 Oktober 1977 gồm 15 tác phẩm đơn sắc với tông màu xám u tối, tái hiện lại những hình ảnh xung quanh cái chết bí ẩn của các thành viên nhóm khủng bố cực tả khét tiếng Baader-Meinhof (Hồng quân Phái) trong nhà tù Stuttgart-Stammheim. Dựa trên các bức ảnh tư pháp và báo chí, Richter làm mờ các chi tiết đến mức tối đa. Loạt tranh không hề có mục đích tôn vinh hay lên án nhóm khủng bố, mà thay vào đó, nó tạo ra một không gian mặc niệm im lặng, chất vấn về bạo lực chính trị, sự thật lịch sử và nỗi đau chia cắt của xã hội Đức đương thời. Hiện nay, toàn bộ loạt tranh này đang được lưu giữ vĩnh viễn tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại MoMA ở New York.
Tuyệt tác Betty (1988)
Betty có lẽ là hình ảnh dễ nhận biết và được công chúng yêu mến nhất trong sự nghiệp của họa sĩ Gerhard Richter. Bức tranh sơn dầu vẽ cô con gái Betty của ông khi đó mới 11 tuổi. Cô bé mặc một chiếc áo khoác len có họa tiết hoa đỏ trắng, cơ thể hướng về phía người xem nhưng khuôn mặt lại quay hẳn vào vùng không gian tối phía sau lưng. Bức tranh đạt đến độ chân thực như một bức ảnh chụp khẩu độ lớn với độ sâu trường ảnh (depth of field) cực mỏng. Sự ngoảnh mặt của Betty tạo nên một sự bí ẩn tâm lý sâu sắc: Cô bé đang nhìn vào một bức tranh trừu tượng của chính cha mình, hay đang ngoảnh mặt lại với lịch sử đầy đau thương của thế hệ trước?
Dòng tranh trừu tượng Abstraktes Bild
Dòng tranh Abstraktes Bild (Tranh trừu tượng) là nơi chứng kiến những kỷ lục thương mại vô tiền khoáng hậu của Richter. Các bức tranh trong series này không mô tả bất kỳ vật thể nào trong thế giới thực, chúng là những bản giao hưởng của màu sắc, ánh sáng và kết cấu bề mặt. Vào năm 2015, bức Abstraktes Bild (599) sáng tác năm 1986 đã được bán đấu giá tại Sotheby’s London với mức giá kỷ lục lên tới 46,3 triệu USD (tương đương hơn 1.000 tỷ VND tại thời điểm đó), biến ông thành một trong những nghệ sĩ sống có tranh triệu đô đắt giá nhất châu Âu.
Ô cửa kính màu tại Nhà thờ lớn Cologne (2007)
Năm 2007, Richter hoàn thành một tác phẩm công cộng hoành tráng: Thiết kế lại ô cửa kính màu rộng 113 mét vuông tại cánh nam của Nhà thờ lớn Cologne (Kölner Dom) bị phá hủy từ Thế chiến II. Thay vì vẽ các vị thánh theo lối truyền thống, Richter đã sắp xếp 11.500 ô vuông kính nhỏ với 72 sắc độ màu sắc khác nhau hoàn toàn bằng thuật toán máy tính ngẫu nhiên, dựa trên tác phẩm 4096 Colors (1974) của ông. Khi ánh nắng mặt trời chiếu qua ô cửa, toàn bộ không gian thánh đường ngập tràn những vệt sáng đa sắc chuyển động, tạo nên một trải nghiệm tâm linh duy mỹ, dung hòa hoàn hảo giữa kiến trúc Gothic cổ kính và nghệ thuật pixel hiện đại.
Di sản và ảnh hưởng
Di sản của Gerhard Richter để lại cho thế giới không chỉ là khối lượng tác phẩm đồ sộ với giá trị tài chính khổng lồ, mà quan trọng hơn, ông đã cứu chuộc và hồi sinh hội họa trong một thời kỳ mà nhiều nhà lý luận tuyên bố “hội họa đã chết”. Bằng cách chứng minh hội họa có thể hấp thụ, đối thoại và vượt qua nhiếp ảnh, Richter đã mở ra một con đường mới cho các thế hệ nghệ sĩ sau này tiếp bước.
Theo báo cáo chỉ số nghệ thuật uy tín Artfacts.Net, Gerhard Richter liên tục đứng ở vị trí số 1 trong danh sách các nghệ sĩ đương đại có tầm ảnh hưởng lớn nhất thế giới xét về tần suất triển lãm tại các bảo tàng và mức độ trích dẫn học thuật. Vào năm 2021, để tôn vinh những đóng góp trọn đời của ông, Quỹ di sản Gerhard Richter đã đạt thỏa thuận lưu giữ dài hạn hơn 100 tác phẩm quan trọng (bao gồm cả series tranh Birkenau nổi tiếng về trại tập trung Holocaust) tại Bảo tàng Quốc gia Mới (Neue Nationalgalerie) ở Berlin. Khán giả và các nhà nghiên cứu thế hệ mới vẫn tiếp tục tìm đến nghệ thuật của Richter như một tấm gương phản chiếu trung thực nhất về những biến động phức tạp của tâm hồn con người trong thế kỷ 20 và 21.
Kết Nối Qua Zalo 
Đặt Lịch Tư Vấn