Edvard Munch: Tiểu sử, sự nghiệp và tác phẩm tiêu biểu

Khái quát về danh họa Edvard Munch và phong cách nghệ thuật

Edvard Munch là ai? Tại sao tên tuổi của ông lại gắn liền với sự ra đời của nghệ thuật hiện đại? Bản chất hành trình sáng tạo của ông không nhằm mục đích tái hiện thế giới quan quan sát bằng mắt thường. Ông hướng ống kính hội họa vào sâu thẳm thế giới nội tâm con người.

Phong cách nghệ thuật của Edvard Munch là sự kết hợp độc đáo giữa lý thuyết màu sắc và tâm lý học học đường. Ông không vẽ những gì mình nhìn thấy. Ông vẽ những gì mình đã trải qua, đã cảm nhận và cả những nỗi đau đã hằn sâu vào tâm trí. Đối với người tìm kiếm nghệ thuật chân chính, tranh của ông là tấm gương phản chiếu những góc khuất u tối nhất của tâm hồn.

Ý nghĩa nghệ thuật và trường phái sáng tác của Edvard Munch

Người tiên phong của trường phái Biểu hiện châu Âu

Nghệ thuật thế kỷ 19 chủ yếu bị thống trị bởi trường phái Ấn tượng (Impressionism) với việc ghi lại ánh sáng và phong cảnh. Edvard Munch xuất hiện và đảo lộn trật tự đó. Ông trở thành người đặt nền móng vững chắc cho trường phái Biểu hiện (Expressionism).

Thay vì dùng nét cọ mượt mà, ông chọn những đường uốn lượn mạnh mẽ, có phần méo mó. Màu sắc trong tranh Munch không tuân theo quy luật tự nhiên. Ông sử dụng những mảng màu tương phản gay gắt như đỏ máu, vàng chanh, xanh thẫm để khơi gợi trạng thái cực đoan của cảm xúc.

Những chủ đề ám ảnh: Tình yêu, nỗi sợ và cái chết

Hệ thống chủ đề trong tranh của Munch rất nhất quán. Chúng xoay quanh các trạng thái hiện sinh của con người: Sự cô đơn, nỗi lo âu, nhục cảm và cái chết.

Tình yêu trong góc nhìn của danh họa Na Uy này không chỉ có sự ngọt ngào. Nó luôn đi đôi với sự chiếm đoạt, ghen tuông và nỗi đau đớn. Nỗi sợ hãi và cái chết cũng không phải là những khái niệm trừu tượng. Chúng hiện hữu sống động qua từng khuôn mặt hốc hác, từng ánh mắt thất thần của các nhân vật trong tranh.

Edvard Munch: Tiểu sử và những biến cố cuộc đời

Tuổi thơ bi kịch tại Løten và Christiania

Edvard Munch sinh ngày 12 tháng 12 năm 1863 tại Løten, Na Uy. Sau đó, gia đình ông chuyển đến Christiania (ngày nay là Oslo). Tuổi thơ của ông là một chuỗi những ký ức đau buồn do bệnh tật bao vây.

Năm 1868, khi Munch mới 5 tuổi, mẹ ông qua đời vì bệnh lao phổi. Chưa đầy mười năm sau, vào năm 1877, người chị gái yêu quý Johanne Sophie cũng ra đi vì chính căn bệnh quái ác này. Người cha của ông, một bác sĩ quân y, lại mắc chứng trầm cảm tôn giáo nghiêm trọng. Ông liên tục gieo rắc vào đầu các con nỗi sợ hãi về địa ngục. Những mất mát liên tiếp này đã định hình nên thế giới quan u sầu của Munch suốt đời.

Bản ngã cô độc và cuộc khủng hoảng tinh thần

Cuộc đời trưởng thành của Edvard Munch tiếp tục bị bủa vây bởi sự cô độc. Ông có một mối quan hệ tình cảm đầy giông bão với Tulla Larsen. Mối tình này kết thúc bằng một vụ nổ súng định mệnh trong lúc tranh cãi năm 1902, khiến Munch bị hỏng một ngón tay ở bàn tay trái.

Bi kịch tình ái cộng với áp lực công việc khiến tinh thần ông suy sụp hoàn toàn. Ông rơi vào trạng thái nghiện rượu nặng và liên tục gặp ảo giác. Năm 1908, cuộc khủng hoảng tinh thần đạt đỉnh điểm. Munch buộc phải nhập viện và điều trị tâm thần trong 8 tháng tại phòng khám của Bác sĩ Daniel Jacobson ở Copenhagen. Khoảng thời gian điều trị này đã giúp ông cân bằng lại tâm lý và thay đổi phần nào phong cách sáng tác hậu kỳ.

Sự nghiệp nghệ thuật gian truân nhưng rực rỡ

Giai đoạn định hình phong cách tại Paris và Berlin

Để tìm kiếm con đường nghệ thuật riêng, Munch đã rời Na Uy để đến các trung tâm nghệ thuật lớn của châu Âu. Tại Paris, ông được tiếp xúc với các tác phẩm của Vincent van Gogh, Paul Gauguin và Henri de Toulouse-Lautrec. Ông học hỏi từ họ cách sử dụng màu sắc tự do để biểu đạt cảm xúc sâu kín.

Năm 1892, ông nhận lời mời triển lãm tại Berlin. Tuy nhiên, những bức tranh mang phong cách quá mới lạ và bạo liệt của ông đã gây ra một làn sóng phẫn nộ trong giới phê bình bảo thủ. Triển lãm bị buộc phải đóng cửa chỉ sau một tuần hoạt động. Sự kiện này, thay vì dập tắt danh tiếng, lại biến Edvard Munch thành một hiện tượng gây chú ý lớn trong giới nghệ thuật tiên phong Đức.

Dự án “The Frieze of Life” (Băng chuyền cuộc sống)

Trong thập niên 1890, Munch dồn toàn bộ tâm huyết vào một chu kỳ tác phẩm có tên gọi “The Frieze of Life”. Đây là một tập hợp các bức tranh được thiết kế để treo cạnh nhau, tạo nên một bài thơ nhiều chương về cuộc đời con người.

Chu kỳ này được chia thành các chủ đề nhỏ bao gồm: Hạt giống tình yêu, Sự nảy nở và héo úa của tình yêu, Nỗi lo âu, và Cái chết. Tất cả các kiệt tác xuất sắc nhất của ông trong giai đoạn này đều nằm trong dự án. Chúng tạo nên một cấu trúc nghệ thuật hoàn chỉnh phản ánh hành trình tinh thần đầy giông bão của chính tác giả.

Các tác phẩm tiêu biểu của danh họa Edvard Munch

Kiệt tác Tiếng Thét (The Scream – 1893)

Không thể nhắc đến Edvard Munch mà không nói về “Tiếng Thét” (The Scream). Tác phẩm được sáng tác vào năm 1893, lấy cảm hứng từ một buổi đi dạo của ông cùng hai người bạn tại một con đường mòn nhìn ra vịnh Kristiania.

Munch kể lại rằng khi hoàng hôn buông xuống, bầu trời bỗng chuyển sang màu đỏ như máu. Ông cảm nhận được một tiếng thét vô tận chạy qua thiên nhiên. Nhân vật trung tâm trong tranh với khuôn mặt biến dạng, hai tay ôm lấy tai, mở to miệng kinh hãi dưới bầu trời rực lửa đỏ và cam. Bức tranh không chỉ là tiếng thét của một cá nhân, nó là biểu tượng tối thượng cho nỗi lo âu hiện sinh của nhân loại trước thế giới hiện đại. Theo dữ liệu lịch sử từ nhà đấu giá Sotheby’s, một phiên bản bằng chất liệu pastel của tác phẩm này đã được bán với giá kỷ lục gần 120 triệu USD vào năm 2012.

Tranh Con gái trên cầu (The Girls on the Bridge)

Sáng tác vào khoảng những năm 1901, “Con gái trên cầu” thể hiện một khía cạnh mềm mại hơn nhưng vẫn đầy u uẩn trong nghệ thuật của Munch.

Bức tranh khắc họa một nhóm cô gái trẻ đứng trên cây cầu tại Åsgårdstrand, một địa điểm nghỉ hè quen thuộc của họa sĩ. Sự tương phản giữa trang phục sáng màu của các cô gái và bóng tối sâu thẳm của dòng nước phía dưới tạo nên một bầu không khí bí ẩn. Tác phẩm gợi lên sự chuyển giao nhạy cảm giữa tuổi thanh xuân ngây thơ và thế giới trưởng thành đầy bất trắc.

Tác phẩm Đứa trẻ đau ốm (The Sick Child)

“Đứa trẻ đau ốm” (sáng tác giai đoạn 1885–1886) là bức tranh mang tính tự sự sâu sắc nhất của Edvard Munch. Tác phẩm trực tiếp tái hiện lại cái chết của người chị gái Johanne Sophie trên giường bệnh.

Nét cọ trong tranh được cào xước, chồng chéo nhiều lớp màu như muốn tái hiện ký ức đau đớn bị thời gian làm nhòe mờ. Sự đau đớn của người dì ngồi gục đầu bên cạnh và ánh mắt thanh thản nhưng kiệt quệ của cô bé tóc đỏ tạo nên một nốt lặng đầy ám ảnh. Bản thân Munch thừa nhận đây là tác phẩm đột phá, giúp ông mở ra con đường chuyển dịch hoàn toàn sang trường phái Biểu hiện.

Bức tranh Ma cà rồng (Vampire / Love and Pain)

Tác phẩm ban đầu có tên là “Tình yêu và Nỗi đau” (Love and Pain), nhưng sau đó giới phê bình quen gọi là “Ma cà rồng”. Bức tranh mô tả một người đàn ông đang gục đầu vào lòng một người phụ nữ tóc đỏ, trong khi cô ta đang cúi xuống hôn hoặc cắn vào cổ anh ta.

Mái tóc đỏ dài của người phụ nữ bao phủ lấy cả hai nhân vật như những sợi dây tơ máu trói buộc. Qua tác phẩm này, Munch thể hiện một quan niệm phức tạp về tình yêu: Một thứ sức mạnh vừa có khả năng che chở, vỗ về, nhưng cũng vừa mang tính hủy diệt, hút cạn sinh lực của con người.

Di sản và ảnh hưởng

Trải qua nhiều thập kỷ, giá trị nghệ thuật của Edvard Munch không hề bị mai một mà ngày càng khẳng định vị thế vững chắc. Ông được công nhận là một trong những nghệ sĩ có tầm ảnh hưởng lớn nhất đến sự phát triển của hội họa thế kỷ 20, đặc biệt là đối với thế hệ họa sĩ Biểu hiện Đức thuộc nhóm Die Brücke (Cây Cầu).

Hình tượng trong kiệt tác “Tiếng Thét” đã vượt ra khỏi biên giới của hội họa hàn lâm để đi sâu vào đời sống văn hóa đại chúng thế giới. Nó trở thành nguồn cảm hứng cho chiếc mặt nạ trong loạt phim kinh dị nổi tiếng Scream của Hollywood, xuất hiện trong các tác phẩm tranh biện đương đại và thậm chí được chuẩn hóa thành một biểu tượng cảm xúc (emoji ) không thể thiếu trên các nền tảng mạng xã hội ngày nay.

Để tôn vinh và bảo tồn khối di sản đồ sộ của ông, chính phủ Na Uy đã khánh thành Bảo tàng Munch (Munchmuseet) mới tại thủ đô Oslo vào năm 2021. Tòa tháp bảo tàng cao 13 tầng này hiện là nơi lưu giữ và trưng bày bộ sưu tập gồm hơn 26.000 tác phẩm nghệ thuật, bao gồm tranh vẽ, bản in khảo sát và các tài liệu cá nhân mà danh họa đã hiến tặng cho thành phố trước khi qua đời vào năm 1944. Các cuộc triển lãm phối hợp giữa Bảo tàng Munch và Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) tại New York liên tục thu hút hàng triệu lượt khách tham quan mỗi năm, chứng minh sức hút vĩnh cửu của người nghệ sĩ đã dành cả cuộc đời để vẽ nên tiếng thét của tâm hồn.